Yazılar

TANIMI:

DEHB kendini kontrol edememeyle belirgin nörogelişimsel bir bozukluktur. Üç temel sorun içerir. Dikkat sorunu,aşırı hareketlilik ve dürtü kontrol sorunu. Bu sorunlar farklı çocuklarda farklı oranlarda görülebilir. Örneğin; dikkat sorunu 10 şiddetinde iken hiperaktivitesi 2 şiddetinde olabilir. Ya da çocukta sadece dikkat eksikliği, sadece hiperaktivite bozukluğu olabilir.

DİKKAT EKSİKLİĞİ BELİRTİLERİ

Büyük bir kısmı dikkatlerini yoğunlaştırmada güçlük çekerler.
İlgileri çoğunlukla kısa sürelidir, çabuk sıkılır ve bir etkinlikten başka etkinliğe geçerler.
Üzerine aldığı görev ve etkinlikleri yerine getiremez.
Dağınık ve savrukturlar.
Eşyalarını unuturlar ya da kaybederler.
Çalışması plansız, programsız ve düzensizdir. Bu düzensizlik nedeniyle çalıştığının karşılığını alamazlar.
Anne babayı ders çalışırken sürekli yanında isterler, tek başlarına ders yapamazlar.
Kendileriyle konuşulduğunda sanki konuşanı dinlemiyormuş görüntüsü verirler.
Bir komutu bir kaç defa söyledikten sonra yerine getirirler.
Okuma ve yazma kaliteleri yaşıtlarından kötü, defter düzeni ve yazıları bozuk olabilir.
Sınıfta dersi takip edemedikleri gözlenir.

HİPERAKTİVİTE BELİRTİLERİ

Hiperaktivite; yerinde duramama kıpır kıpır olma devamlı hareket halinde olma olarak tarif edilebilir.
Bu çocuklar bir süre için yerlerinde oturabilirler; ancak oturdukları yerde dahi kıpır kıpırdırlar.
Genellikle çok konuşurlar bazen sadece konuşmak için konuşurlar.
Etrafındaki insanları yorar; ancak kendileri yorulmazlar.
Ders çalışırken ya da yemek yerken sık sık oturdukları yerden kalkar dolaşırlar.
Oyunlarını sakin bir şekilde sürdüremezler, fazlaca gürültü yaparlar.

DÜRTÜSELLİK BELİRTİLERİ

Dürtüsellik sonunu düşünmeden eyleme geçme olarak tarif edilir.
Sabırsızlık, sırasını beklemekte güçlük çekme ve yönergelere uymama olarak kendini gösterir.
Uygunsuz yerde ve zamanlarda konuşur, konuşturur ve etrafı karıştırırlar.
Dur sözünden anlamazlar.
Çevresindeki insanları rahatsız edecek davranışları sergilemekten çekinmezler.
Sınır almazlar.
Yenilgiye tahammülleri yoktur.

DEHB’li çocuklarda bu belirtilerin hepsinin bulunması gerekmez. Ayrıca her zaman ve her durumda, çocukların aynı belirtileri aynı şiddette göstermesi beklenmez. Zihinsel çabayı gerektirenbir işle meşgul iken ya da sıkıcı buldukları ortamlarda, belirtiler daha da artmış şekilde dikkati çeker.
Dikkat eskikliği olan çocuklar, özellikle; sevdikleri, eğlenceli öğrenme faaliyetinin olmadığı ( TV seyretme, bilgisayar oyunları oynama gibi) işlerde uzun süre kalabilirler.

DEĞERLENDİRME VE TEDAVİ SÜRECİ

DEHB beyinli ilgili bir rahatsızlıktır. Çoğunlukla genetik geçişlidir. Ebeveynlik kusuru değildir. Ana tedavisi ilaç (medikal) tedavidir.

Tedavide akılcı yaklaşım; çocuğun evdeki uyumuna, okul ve sosyal ortamlardaki uyumuna, akademik başarı düzeyine, motor aktivite ve dikkat eksikliği derecesine, ilave öğrenme bozukluğu ya da davranış bozukluğu olup olmamasına göre tedavinin düzenlemesidir.

DEHB PSİKOLOJİK DEĞERLENDİRME İÇİN KULLANILAN BAZI TESTLER VE ÖLÇEKLER:

Moxo Dikkat Testi ( güvenirliği yüksek bir test)
Wisc IV
Conner’s Ebeveyn Ölçeği
Conner’s Öğretmen Ölçeği
D2 Dikkat Testi
Frankurter Dikkat Testi
Benton Görsel Algı Testi

DEHB TEDAVİSiNDE KULLANILABİLEN BAZI YÖNTEMLER:
Medikal Tedavi
Özel Eğitim ( attentioner, play attention, get up Vb.)
Dikkat Oyunları ( satranç, bil bakalım kim vb.)
Dikkat Setleri
Balık Yağı

Tedavi yöntemleri DEHB’nin çocuktaki etkilerinin azalmasana yardımcı olur fakat beyinle ilgili bir sorun olduğu için tamamıyle ortadan kaldırmaz. Çocuğun hayat kalitesini arttırma için önemlidir. Hareketli çocuklarda abur cuburu kesmek, hareket edeceği aktiviteleri arttırmak fayda sağlar. Dürtüsellik için de bekletme, haz erteleme çalışmaları öneriliyor. Ayrıca dehb’li çocuklar günlük hayatta fazla eleştiriye maruz kalabiliyor takdiri arttırmak, eleştiriyi minimum seviyede tutmak bu çocuklar için yararlı olur.

AYRINTILI BİLGİ ALMAK YA DA MOXO TESTİ UYGULAMASI İÇİN KURUMUMUZLA İLETİŞİME GEÇEBİLİRSİNİZ.

PSİKOLOJİK DANIŞMAN

ESRA NİĞDELİOĞLU

Kaynak: Öztürk,M(2021).ÇocukPsikiyatrisi.Uçurtma Yayınları.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite BELİRTİLERİ

    DEHB belirtileri dikkatsizlik ve/veya hiperaktivite ve tepiselliği kapsar. Bu özellikleri her çocuk şu veya bu şekilde sergiler. Fakat DEHB teşhisi koymak için, belirtilerin çocuğun yaşına uygun olmaması gerekir.

    DEHB çocuklarda ve gençlerde yaygındır. Yetişkinlerde de bu bozukluk görülebilir. Yetişkinlerdeki belirtilerde bazı farklılıklar olabilir. Örneğin, bir yetişkin hiperaktivite yerine tez canlılık sergileyebilir. Ayrıca, DEHB’li yetişkinler sürekli olarak kişiler arası ilişkilerde ve işte problem yaşarlar.

    DEHB teşhisi için, bozukluğa sebep olan bazı belirtiler 7 yaşından önce sergilenmiş olmalıdır. Ayrıca belirtiler birden fazla yerde görülmüş olmalıdır. Örneğin, bir kişi evde ve okulda veya evde ve işte belirtileri sergilemiş olmalıdır. Ayrıca, belirtilerinin kişinin evde, sosyal çevrede ve iş ortamında işlevselliğini engellediğine dair net kanıtlar olmalıdır.

    Üç farklı DEHB belirti kategorisi vardır: Dikkatsizlik, hiperaktivite, tepisellik (impulsivite)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite’li bir kişi aşağıdaki belirtilerin bazısına veya hepsine sahip olabilir:

  •     ”    Detaylara dikkat etmede zorluk çekme ve okulda veya diğer aktivitelerde düşüncesizce hatalar yapma eğilimi; umursamaz ve karmakarışık iş üretmek
  •     “ Kolayca alakasız dürtülerle dikkatin dağılması ve düzenli olarak devam eden çalışmaları başkalarını rahatsız eden sesler ve olaylarla bölmek
  •     ”  Görevler ve aktivitelerde dikkati sürdürme yeteneğinin olmaması
  •     ” Konsantrasyon gerektiren ev ödevi veya hesap veya görevleri bitirmede zorluk çekme
  •     ”  Sürekli bitmemiş bir aktiviteden bir başkasına geçme
  •     ”  Oyalanma
  •     ”   Düzensiz çalışma alışkanlıkları
  •     ”   Günlük aktiviteleri unutma (örneğin randevuları kaçırma, yemek getirmeyi unutma)
  •     ”    Ev ödevi veya günlük işler gibi görevleri tamamlamama
  •     ”   Konuşmada daldan dala atlama, diğerlerini dinlememe, aklını konuşmaya vermeme, sosyal durumlarda aktivite kurallarını veya detaylarına uymama
  •     ”   Otururken kıpır kıpır kıpırdanmak
  •     ”   Sürekli kalkıp etrafta gezmek veya koşmak
  •     ”   Uygun olmayan zamanlarda koşmak veya tırmanmak (gençlerde bu yerinde duramamak olarak görülebilir)
  •     ”   Sessizce oynamada veya sessiz boş zaman aktiviteleriyle uğraşmada zorlanma
  •     “Detaylara dikkat etmeme ve reaksiyon göstermeme
  •     “Okulda düşük notlar alma
  •     “Düşük notlar nedeniyle akranlarından ayrılma ve ikincil depresyon
  •     ” Her zaman gitmeye hazır olma
  •     ”  Çoğunlukla aşırı konuşma

    Hiperaktivite yaş ve gelişimsel aşamaya göre değişir.

    hiperaktivite_bursaDEHB’li okul öncesi çocuklar sürekli hareket halinde olmaya ve mobilyaların üstünde zıplamaya meyillidir ve oturularak yapılan grup aktivitelerine katılmakta zorluk çekerler. Örneğin, bir hikayeyi dinlemede problem yaşayabilirler.

    Okul çağındaki çocuklar benzer davranışları daha az sıklıkta sergilerler. Oturmakta zorluk çekerler, sürekli kıpırdanırlar ve aşırı konuşurlar.

    Adolesanlar (çocukluktan ergenliğe geçiş dönemindeki bireyler ) ve yetişkinlerde hiperaktivite kendini yorulmak bilmezlik şeklinde gösterebilir ve bu kişiler uzun süre sessizce oturarak yapılan aktivitelere katılmakta zorluk çekerler.

    Tepisellik (impulsivite) belirtileri şunlardır:

  •     “Sabırsızlık
  •     “Reaksiyonları geciktirmede zorluk
  •     “Sorular tamamlanmadan cevap verme
  •     “Başkasının sırasının bitmesini beklemede zorluk
  •     “Sosyal veya iş ortamlarında problemlere neden olacak şekilde düzenli olarak başkalarını engelleme veya araya girme
  •     “Uygunsuz zamanlarda sohbete başlama
  •      Tepisellik (İmpulsivite) sürekli bir şeylere veya kişilere çarpmak gibi kazalara sebep olabilir. Ayrıca DEHB olan çocuklar sonucunu düşünmeden tehlikeli aktivitelerle uğraşabilirler. Örneğin riskli yerlere tırmanabilirler.

    DİKKAT ! Genellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite nasıl teşhis edilir?

    Psikologların, psikiyatristlerin ve pedagogların çoğu Mental Bozukluklar için Teşhissel ve İstatistiksel Kılavuz (DSM-IV)’ de altı çizilmiş olan dikkatsizlik ve hiperaktivite belirtilerine dayanarak teşhis koyar. Bir kişiye Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite teşhisi konabilmesi için belirtilerinin en az altı ay sürmüş olması ve bireyin okul ve bireysel hayatını engelleyecek kadar şiddetli olması gerekmektedir.

    “Günlük işler, ev ödevleri dahil olmak üzere projeleri bitirememe

 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Tedavisine Genel Bakış

    DEHB tedavisi çok yönlüdür, DEHB ilaç tedavisi veya davranışsal modifikasyon terapisi veya her ikisini de içerir. DEHB tedavisi hem DEHB’li çocuğun veya adolesanın  (çocukluktan ergenliğe geçiş dönemindeki bireyin ) hem de ailenin ihtiyaçlarını karşılamalıdır.

Çocuklar ve Adolesanlar İçin (Çocukluktan Ergenliğe Geçiş Dönemindeki Bireyler ) Ne Tür Bir DEHB Tedavisi Önerilmektedir ?

    Araştırmalar, uyarıcı ilaç tedavisinin, diğer ilaçların ve davranış terapisinin emin ve etkili olduğunu kanıtlamıştır. Bu tedaviler sadece DEHB belirtilerini  hafifletmekten daha çok şey yapmıştır. Çocuğun kurallara uymasını, akranlarıyla ve ailesiyle ilişkilerini geliştirmesine de yaramıştır. DEHB’li ilkokul öğrencileri üzerinde etkili olduğu görülen iki etkili tedavi stratejisi vardır. Birincisi, yakın takip altında yapılan ilaç tedavi programıdır. Diğeri ilaç tedavisiyle beraber yoğun davranış terapisidir. Kapsamlı bir araştırmada 10 çocuktan dokuzu bu iki tedavi stratejisinden biriyle ciddi anlamda gelişim göstermiştir.

     DEHB’li çocuklar ve adolesanlar için en etkili tedavi yaklaşımı multidisipliner yaklaşımdır. Bu yaklaşım, birbiriyle en iyi çalışan ve birbirini destekleyen çoklu unsurları içerir. DEHB tedavisinde kullanılan multidisipliner yaklaşımın unsurları şunlardır:

  •     “Teşhis ve tedavi hakkında hem ebeveynleri hem de çocuğu eğitmek
  •     “DEHB ilaç tedavisi
  •     “Davranış yönetimi terapisi
  •     “Okul öğretmeni katılımı
  •     “Okul danışmanı katılımı

    DEHB’ de Davranuşsal Terapi Nasıl Etkili Olur?

    Davranış terapilerinin bazı formları DEHB üzerinde çok az bir etkiye sahiptir. Fakat bir davranış yönetimi terapisi türü başarıyla kullanılabilir. Bu DEHB tedavi yaklaşımı ilaçla veya ilaçsız kullanılabilir.

    Davranış yönetimi terapisiyle, lisanslı bir mental sağlık uzmanı-psikolog, sosyal danışman veya aile terapisti-hem siz hem de çocuğunuzun öğretmeniyle beraber çalışacaktır. Terapist sizi çocuk davranış yönetimi hakkında eğitecek. Aynı zamanda minör uygunsuz davranışı görmezden gelmeyi öğreneceksiniz.

    Davranışsal yönetim terapisinin unsurları şunlardır:

    “Hedef belirleme – Siz ve öğretmeni çocuğunuza belirli hedefler koymayı ve bunları tamamlamayı öğrenmesine yardımcı olacaksınız. Örneğin: bir ev işini bitirmek, bir sınıf görevini bitirmek, parkta barışçıl bir şekilde akranıyla oynaması, bir saat veya daha fazla masasında oturması

    “Ödüller ve sonuçlar – Çocuğunuz kendi hareketlerinin karşılığını alır – ödül veya sonuçlar. Örneğin bilgisayarda geçireceği ilave zaman iyi davranışlarının veya bir hedefi tamamlamasının sonucudur. Negatif davranışın sonucu ise bu zamanın elinden alınması veya bir imtiyazı kaybetmesi olabilir.

     Bazı uzmanlar bu ödül ve sonuç konusunun fazla abartılmamasını , çocuğun ileride bunu bir tehdit unsuru olarak ebeveynine karşı kullanabileceğini söylemişlerdir. Örneğin; “anne dediğini yaparım ama bana telefon ödülü verirsen “ şeklinde bir kumar haline dönüşmemesi için, “ödül “ konusuna hassasiyetle yaklaşılmadır.

    “Uzun süreli kalıcı terapi – Çocuk bu davranışsal değişiklikleri benimseyene kadar, çocuğunuzla hedef koyma, ödül ve sonuç davranışını devam ettirmeniz önemlidir.

    Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) kılavuzları DEHB’li çocuklara ilaç tedavisi, davranış terapisi veya her ikisini de tedavi amaçlı olarak önerir. Mental Sağlık Ulusal Enstitüsü (NIMH) tarafından yapılan bir araştırmada sadece davranış terapisi gören DEHB’li bireylerin daha hafif veya daha az göze çarpan DEHB belirtilerine sahip oldukları saptanmıştır.

    Çocuğunuzdaki DEHB için emniyetli ve etkili bir tedavi aradığınızdan, tedavinin çocuğunuzun ihtiyaçları için biçilmiş kaftan olması gerektiğini unutmayınız. Her zaman doktorunuzla neyin çocuğunuz için iyi olacağını konuşun.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Beslenme Değişiklikleri ve Vitaminlerle Tedavi Edilebilir mi?

    Geçmişte uzmanlar ve aileler DEHB’nin beslenme değişiklikleriyle-boyalı gıda, şeker ve salisilatların kullanılmaması-tedavi edilebileceğini ummuşlardı. Bazı uzmanlar büyük dozlarda vitaminin ve doğal diyetsel takviyeleri muhtemel DEHB tedavisi olarak savunmuştu. Bazı ebeveynler glütensiz beslenmenin DEHB’yi tedavi ettiğini veya belirtileri azalttığını öne sürmüştü.İyi dengelenmiş bir beslenmenin optimal sağlık için en önemli şey olduğu inkar edilemez. Fakat bilimsel araştırmalar diyetsel faktörlerin veya bir vitamin eksikliğinin DEHB’ye neden olduğu fikrini desteklememektedir.

    Yetişkinlerde DEHB nasıl tedavi edilir?

    Yetişkinler de multidisipliner tedavi yaklaşımından fayda sağlarlar. Bu yaklaşımlar şunlardır:

  •     “Bilişsel davranış terapisi (CBT)
  •     “İlaç tedavisi
  •     “Evlilik ve bireysel destek grupları dahil olmak üzere destek ve eğitim
  •     “Beceri eğitimi

    DEHB’li yetişkinlerde uyarıcı ilaç tedavisi en yaygın olanıdır. Gerçekten de, DEHB’li yetişkinlerin %58’i uyarıcı ilaç kullandıklarında daha iyi odaklandıklarını ve daha az Hiperaktif ve impulsif olduklarınısöylemektedir. Yine de en doğru kararı uzmanların koyabileceğini unutmayalım.

    Kaynaklar ;

    Çeviri: Deniz Korkut-Şaban Özdemir (NPGRUP)

    Geniş özeti için www.webmd.com

    Derleyen:

      Bursa Rehabilitasyon Merkezi

     Rehber Öğretmen:  Filiz AKDEMİR